Σύνδρομο Long COVID: Η «Σιωπηλή Πανδημία» στα Παιδιά και τους Εφήβους

Η πανδημία COVID-19 αποτέλεσε μία από τις σπουδαιότερες προκλήσεις των τελευταίων ετών,δημιουργώντας  σημαντικές επιπτώσεις όχι μόνο κατά την οξεία φάση της νόσου, αλλά και σε μακροπρόθεσμο επίπεδο.  Η ταχεία εξάπλωσή της παγκοσμίως  οδήγησε σε μία από τις μεγαλύτερες υγειονομικές κρίσεις της σύγχρονης εποχής, επιδρώντας  στη δημόσια υγεία αλλα και στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.Παρουσιάζει  ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων, από ήπια έως σοβαρά, ενώ η κατανόηση της πορείας και των επιπτώσεών της αποτέλεσε  σημαντικό αντικείμενο επιστημονικής μελέτης.

Το Σύνδρομο μετά-COVID ή Long-COVID χαρακτηρίζεται από επιμονή των συμπτωμάτων που σχετίζονται με τη λοίμωξη από τον ιό SARS-CoV-2 (κορονοϊό 2 του σοβαρού οξέος αναπνευστικού συνδρόμου). Οφείλεται σε μακροχρόνια φλεγμονώδη βλάβη διαφόρων οργάνων (πνεύμονες, καρδιά, εγκέφαλος, ήπαρ, νεφροί) από απευθείας δράση του ιού, ανοσολογική δυσλειτουργία, αυτοανοσία, διάχυτη ενδοθηλιακή βλάβη ή μικροθρομβώσεις. Σε αυτή τη μελέτη συζητούνται οι ιδιαιτερότητες και οι σωματικές και ψυχολογικές επιπτώσεις του Συνδρόμου Long COVID στον παιδικό και εφηβικό πληθυσμό, καθώς και τρόποι πρόληψης και αντιμετώπισής του.

———————–

Η οξεία λοίμωξη από τον ιό SARS-CoV-2 στα παιδιά (συμπεριλαμβανομένων και των βρεφών) και τους εφήβους είναι συνήθως ασυμπτωματική ή ήπια, με ιδιαίτερα χαμηλά ποσοστά νοσηλείας σε Μονάδα Εντατικής Νοσηλείας Παίδων ή και θανάτου (<0,03%) [1,2,3,4]. Αντίθετα, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της νόσου σε αυτή την ηλικιακή ομάδα (άτομα ηλικίας <18 ετών) προκαλούν σαφώς αυξημένη ανησυχία. Η πρώτη εξ αυτών είναι το Πολυσυστηματικό Φλεγμονώδες Σύνδρομο στα παιδιά (Multisystem Inflammatory Syndrome in Children, MIS-C) μετά από λοίμωξη COVID-19. Πρόκειται για μια σπάνια μεταλοιμώδη υπερφλεγμονώδη διαταραχή που σχετίζεται με τον SARS-CoV-2 και εμφανίζεται σε ένα μικρό ποσοστό (<0,1%) παιδιών, 2 έως 6 εβδομάδες μετά τη μόλυνση [1,5]. Η δεύτερη μακροχρόνια συνέπεια της νόσου COVID-19 είναι η Μακροχρόνια Νόσος ή Σύνδρομο COVID (Long COVID-19 disease/Long COVID-19 Syndrome/ Long COVID). Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει σαφής ορισμός για αυτό το σύνδρομο. Από το National Institute for Health and Care Excellence (NICE) ορίζεται όχι ως μία νόσος, αλλά ως «Σημεία και συμπτώματα που αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια ή μετά από μια λοίμωξη που συνάδει με την COVID-19, τα οποία συνεχίζονται για περισσότερο από 12 εβδομάδες και δεν εξηγούνται από εναλλακτική διάγνωση» [6].

Επίσης, δεν υπάρχει συμφωνία σχετικά με τη διάρκεια των συμπτωμάτων. Πάνω από 200 συμπτώματα έχουν αποδοθεί στο Long COVID, πολλά από τα οποία είναι μη ειδικά και ιδιαίτερα διαδεδομένα στον γενικό πληθυσμό, όπως κόπωση, διαταραχή ύπνου, δυσκολίες συγκέντρωσης, απώλεια όρεξης, πόνος στους μυς ή τις αρθρώσεις [7, 8]. Η κόπωση είναι το πιο συχνά αναφερόμενο σύμπτωμα και αναφέρεται ότι μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 4 χρόνια [7, 9), ενώ η δύσπνοια και το άγχος ή η κατάθλιψη αναφέρθηκαν συχνότερα στους 12 μήνες από ό,τι στους 6 μήνες. Στους ενήλικες, οι αναφερόμενοι παράγοντες κινδύνου για Long COVID περιλαμβάνουν το γυναικείο φύλο, τη μέση ηλικία, τη λευκή εθνικότητα και συννοσηρότητες, ιδιαίτερα το άσθμα [7].

Το Long COVID ονομάστηκε «σιωπηλή πανδημία». Εξελίχθηκε παράλληλα με την πανδημία, συνέχισε να εμφανίζεται και μετά το πέρας αυτής, διαρκώντας μέχρι και σήμερα. Πλήττει έως και το 80% των ασθενών μετά από μόλυνση. Σύμφωνα με στοιχεία του CDC, σχεδόν ένας στους πέντε Αμερικανούς ενήλικες πάσχει από Long COVID, κατάσταση η οποία μπορεί να ευθύνεται για την ανεργία έως και 4 εκατομμυρίων Αμερικανών πολιτών. Πολλοί γνωρίζουν ότι η νόσος COVID-19 μπορεί να έχει μακροχρόνιες επιπτώσεις στους πνεύμονες και την καρδιά, αλλά δεν γνωρίζουν ότι μπορεί να επηρεάσει όλα τα όργανα και τις λετουργίες, (δέρμα, μυς, αρθρώσεις, πεπτικό σύστημα, έμμηνο ρύση, ψυχική υγεία κ.ά).  

Σύνδρομο Long COVID στα παιδιά και τους εφήβους  

Υπάρχουν πολύ λιγότερα δεδομένα για το Σύνδρομο Long COVID στα παιδιά και τους εφήβους από ό,τι στους ενήλικες. Τόσο το ποσοστό εμφάνισής του όσο και τα χαρακτηριστικά του σε αυτή την ηλικιακή ομάδα δεν μπορούν να υπολογιστούν με ακρίβεια με βάση τις υπάρχουσες μελέτες, διότι:

(Α) Οι περισσότερες μελέτες αφορούν αφορούν κυρίως ενήλικες.

(Β) Δεν υπάρχει σαφής ορισμός της νόσου σε άτομα ηλικίας 18 ετών.

(Γ) Για τον παιδιατρικό και εφηβικό πληθυσμό οι πληροφορίες προέρχονται κατά κύριο λόγο από αναδρομικές μελέτες και μετα-αναλύσεις.

(Δ) Το Long COVID μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε παιδιά και εφήβους που ήταν πλήρως ασυμπτωματικοί κατά τη διαδρομή της λοίμωξης από τον το SARS-COV-2.

(Ε) Υπήρξε μεγάλη ετερογένεια στον τρόπο διεξαγωγής των διαφόρων μελετών (επιλογή ομάδων ελέγχου με διαφορετικά κριτήρια, μεγάλη διακύμανση του αριθμού συμπτωμάτων που ελέγχθηκαν, απουσία τυποποιημένων εργαλείων αξιολόγησης, μικρή διάρκεια παρακολούθησης κ.ά.) [10]. Η εκτιμώμενη συχνότητα του Long COVID είναι ιδιαίτερα δύσκολο να προσδιοριστεί, κυρίως λόγω έλλειψης σαφούς ορισμού. Από συγκεκριμένες μετα-αναλύσεις προτάθηκε ότι αγγίζει το 25.24%. 

Συμπτώματα

Συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν από πολλά συστήματα. Από το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (εγκεφαλική «ομίχλη»/ «brain fog», δυσκολία συγκέντρωσης, μειωμένη μνήμη, κεφαλαλγία, διαταραχές ύπνου, άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα, ήπια γνωστική δυσλειτουργία, πτώση σχολικής επίδοσης, ανοσμία, αγευσία), το Γαστρεντερικό Σύστημα (ανορεξία, κοιλιακά άλγη, ναυτία έμετοι), το Μυοσκελετικό Σύστημα (μυαλγίες, αρθραλγίες, μειωμένη αντοχή στην άσκηση), το Κυκλοφορικό και Αναπνευστικό Σύστημα (επίμονη κόπωση, δύσπνοια κατά την προσπάθεια, αίσθημα παλμών, άτυπο θωρακικό άλγος), καθώς και ήπια δυσλειτουργία του Αυτόνομου Νευρικού Συστήματος (ορθοστατική δυσανεξία). Συχνότερα παρατηρούνται αλλαγές της διάθεσης, όπως λύπη, άγχος και ευερεθιστότητα (16,5%), κόπωση (9,66%), διαταραχές ύπνου (8,42%), κεφαλαλγία (7.84%) και ακολουθούν τα συμπτώματα από το αναπνευστικό σύστημα, όπως δύσπνοια και βήχας (7,623%) [10.11].  

Πιθανοί παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν:

Τη μεγαλύτερη ηλικία εντός του παιδιατρικού πληθυσμού, το γυναικείο φύλο, τη σοβαρότερη οξεία λοίμωξη, την παχυσαρκία, συνυπάρχουσες αλλεργικές παθήσεις, υποκείμενες χρόνιες παθήσεις και συννοσηρότητες Στον αντίποδα, στους πιθανούς μηχανισμούς που προστατεύουν τα παιδιά από το Long COV-ID, αναφέρονται οι ίδιοι μηχανισμοί που το προσαπεύουν και από τη βαριά νόσηση.  

Πιο συγκεκριμένα, αυτοί αφορούν:

(Α) Τη διαφορετική απόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος στα παιδιά. Το ανοσοποιητικό σύστημα των παιδιών, ειδικά το συγγενές ανοσοποιητικό σύστημα (η πρώτη γραμμή άμυνας), μπορεί να αντιδρά πιο γρήγορα και αποτελεσματικά στον ιό. Επίσης, η φλεγμονώδης απόκριση των παιδιών μπορεί να είναι πιο ισορροπημένη και λιγότερο πιθανό να οδηγήσει στην “καταιγίδα κυτοκινών” που παρατηρείται σε σοβαρά νοσούντες ενήλικες. 

(Β) Τις προηγούμενες λοιμώξεις από άλλους κορονοϊούς. Τα παιδιά εκτίθενται συχνότερα σε άλλους κοινούς, εποχικούς κορονοϊούς που προκαλούν το κοινό κρυολόγημα. Αυτή η έκθεση μπορεί να έχει οδηγήσει στην παραγωγή διασταυρούμενα αντιδρώντων αντισωμάτων ή Τ-λεμφοκυττάρων που παρέχουν κάποια προστασία έναντι του SARS-CoV-2 (διασταυρούμενη κυτταρική ανοσία). 

 (Γ) Τη συνύπαρξη λιγότερων υποκείμενων νοσημάτων. Τα παιδιά, ως ομάδα, έχουν πολύ λιγότερους παράγοντες κινδύνου και χρόνια υποκείμενα νοσήματα (όπως σοβαρές καρδιακές παθήσεις, χρόνια πνευμονοπάθεια, διαβήτη κ.ά.) σε σύγκριση με τους ηλικιωμένους, τα οποία αυξάνουν τον κίνδυνο σοβαρής νόσησης COVID-19. 

 (Δ) Είναι γνωστό ότι ο τός SARS-CoV-2 χρησιμοποιεί τον υποδοχέα του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης 2 (ACE-2) για να εισέλθει στα ανθρώπινα κύτταρα. Θεωρείται ότι τα παιδιά μπορεί να έχουν μικρότερο αριθμό ή διαφορετική κατανομή των υποδοχέων ΑΕΕ-2 στους πνεύμονες και τους αεραγωγούς τους σε σύγκριση με τους ενήλικες, καθιστώμενα έτσι λιγότερο ευάλωτα σε σοβαρή λοίμωξη. 

(Ε) Τον  εμβολιασμό. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές ανάμεσα στα παιδιά/εφήβους και στους ενήλικες, όσον αφορά την προστασία από Long COVID μετά από εμβολιασμό. Οι διαφορές διαφορές αυτές αφορούν τόσο στα ποσοστά προστασίας όσο και στους βιολογικούς μηχανισμούς. Όσον αφορά τα ποσοστά προστασίας από τον εμβολιασμό, πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι ο εμβολιασμός λειτουργεί διαφορετικά ανά ηλικιακή ομάδα.  

Οι έφηβοι (12-17 ετών) εμφανίζουν την ισχυρότερη προστασία από Long COVID, η οποία κατά τη διάρκεια της μετάλλαξης Δέλτα άγγιξε το 95%, ενώ με την Όμικρον κυμαίνεται γύρω στο 75% [12]. Στα παιδιά (5-11 ετών) η προστασία είναι μέτρια, γύρω στο 35% – 60%, ανάλογα με τη μελέτη και τη μετάλλαξη. Στους ενήλικες η προστασία από Long COVID κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30% και 50%. Οι ενήλικες έχουν μεγαλύτερο όφελος από τις αναμνηστικές δόσεις (boosters), οι οποίες φαίνεται να «φρεσκάρουν» την προστασία έναντι των μακροχρόνιων συμπτωμάτων.  

Όσον αφορά τις αιτίες αυτών των διαφορών στα ποσοστά προστασίας, οι λόγοι είναι κυρίως η ισχυρότερη ανοσολογική απόκριση των παιδιών και εφήβων στον εμβολιασμό, επειδή -όπως ειπώθηκε διαθέτουν ένα πιο «δραστήριο» ανοσοποιητικό σύστημα, με αποτέλεσμα να παράγουν συχνά υψηλότερους τίτλους αντισωμάτων σε σχέση με τους ενήλικες, γεγονός που βοηθά στην ταχύτερη εξάλειψη του ιού πριν προλάβει να προκαλέσει τη χρόνια φλεγμονή που οδηγεί στη Long COVID. Μια άλλη ενδιαφέρουσα διαφορά είναι ότι στους ενήλικες, το εμβόλιο βοηθά στη μείωση της Long COVID κυρίως επειδή μειώνει τη σοβαρότητα της αρχικής νόσου. Στα παιδιά, η προστασία φαίνεται να προέρχεται κυρίως από την πλήρη πρόληψη της λοίμωξης [12]. Αν ένα παιδί εμβολιαστεί αλλά τελικά νοσήσει, η προστασία του έναντι της Long COVID είναι μικρότερη από ό,τι αν δεν είχε νοσήσει καθόλου.

Την περίοδο από την 1η Ιανουαρίου 2022 έως τις 13 Οκτωβρίου 2013, όταν η κυριαρχούσα παραλλαγή ήταν η Όμικρον, έγινε μια μεγάλη έρευνα με στόχο να μελετηθούν οι μακροχρόνιες, επιπτώσεις της COVID-19 Έλαβε χώρα σε 40 παιδιατρικά νοσοκομεία των ΗΠΑ και περιλάμβανε > 465.000 παιδιά και εφήβους.  

Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα διαφωτιστικά:  

(Α) Ο κίνδυνος, για Long COVID στα παιδιά και τους εφήβους διπλασιαζόταν έπειτα από δεύτερη μόλυνση, σε σύγκριση με όσους έχουν μολυνθεί μία φορά.  

(Β) Μεταξύ των παθήσεων που σχετίζονται με τη Long COVID στα παιδιά και τους εφήβους, η μυοκαρδίτιδα ήταν η πιο συχνή, με τον κίνδυνο να τριπλασιάζεται έπειτα από τη δεύτερη λοίμωξη COVID-19.

(Γ) Οι θρομβώσεις ήταν δύο φορές πιο πιθανό να εμφανιστούν στα παιδιά έπειτα από δεύτερη λοίμωξη.  

(Δ) Τα παιδιά διέτρεχαν αυξημένο κίνδυνο και για άλλες παθήσεις, όπως βλάβη στους νεφρούς, αρρυθμίες, κεφαλαλγίες, κοιλιακό άλγος και σοβαρή κόπωση. 

(Ε) Ο κίνδυνος για Long COVID στα παιδιά και τους εφήβους ήταν αυξημένος, ανεξάρτητα από την ηλικία, το φύλο, την εθνικότητα ή από το αν οι ασθενείς ήταν υπέρβαροι ή παχύσαρκοι. Οι ερευνητές επισήμαναν ότι αυτός ο αυξημένος κίνδυνος υπογραμμίζει τη σημασία της πρόληψης των μολύνσεων COVID-19 μέσω εμβολιασμού και άλλων προστατευτικών μέτρων, όπως η χρήση μάσκας και η κοινωνική αποστασιοποίηση [13]. Στο μέλλον οι ερευνητές σχεδιάζουν να μελετήσουν δεδομένα για παιδιατρικούς ασθενείς που καλύπτουν μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα και να εξετάσουν εάν οι νεότερες παραλλαγές της COVID-19 αλλάζουν τον κίνδυνο εμφάνισης Long COVID.

Παρά τη μεγάλη ετερογένεια των σχετικών μελετών, είναι σαφές ότι το Σύνδρομο Long COV-ID στα παιδιά αποτελεί μια ετερογενή κλινική οντότητα με συμπτώματα που διαφέρουν σε ένταση και διάρκεια. Αν και τα περισσότερα συμπτώματα υποχωρούν σε λίγους μήνες, σε υποομάδες παιδιών επιμένουν πέραν του έτους και μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά τη σχολική τους επίδοση και την ψυχική τους υγεία.  

Αντιμετώπιση και παρακολούθηση παιδιών με LongCOVID:  

1. Αξιολόγηση. Η αρχική εκτίμηση περιλαμβάνει λεπτομερές ιστορικό, αποκλεισμό άλλων παθολογικών αιτίων και εκτίμηση της κόπωσης, των αναπνευστικών συμπτωμάτων και των αλλαγών στη συμπεριφορά. Δεν υπάρχουν έως σήμερα ειδικές διαγνωστικές εξετάσεις για to Long COVID.
2. Πολυεπιστημονική προσέγγιση. Ανάλογα με την κλινική εικόνα, μπορεί να χρειαστεί παρακολούθηση του παιδιού σε συνεργασία με παιδοπνευμονολόγο, παιδοκαρδιολόγο, παιδονευρολόγο, παιδοψυχολόγο, παιδοψυχίατρο, φυσικοθεραπευτή και εργοθεραπευτή.
3. Υποστηρικτική θεραπεία. Η υποστηρικτική θεραπεία περιλαμβάνει σταδιακή επάνοδο σε δραστηριότητες, βελτίωση του ύπνου, ισορροπημένη διατροφή, ήπια αερόβια άσκηση και ψυχολογική υποστήριξη όταν υπάρχει ανάγκη.
4. Παρακολούθηση. Παιδιά με επίμονα συμπτώματα διάρκειας 3 μηνών πρέπει να παρακολουθούνται περιοδικά, με αξιολόγηση της λειτουργικότητας, της σχολικής επίδοσης και της ψυχικής ευεξίας.

Πρόληψη  

Η πρόληψη παραμένει θεμελιώδης και περιλαμβάνει:

(Α) Εμβολιασμό έναντι SARS-CoV-2, ο οποίος έχει φανεί ότι μειώνει τον κίνδυνο Long COVID στους ενήλικες και τα παιδιά.

(Β) Μέτρα υγιεινής στις περιόδους αυξημένης κυκλοφορίας αναπνευστικών ιών.

(Γ) Έγκαιρη αναγνώριση και υποστήριξη παιδιών με ψυχοκοινωνικές επιβαρύνσεις.

Συμπερασματικά, το Σύνδρομο Long COVID στα παιδιά είναι μια σύνθετη οντότητα απαιτεί περαιτέρω έρευνα. Παρόλο που η πορεία είναι συνήθως καλοήθης, η λειτουργική επιβάρυνση σε ορισμένες υποομάδες είναι σημαντική. Η έγκαιρη αναγνώριση των μη ειδικών συμπτωμάτων από τους γονείς, εκπαιδευτικούς και τους παιδιάτρους, η πολυεπιστημονική φροντίδα και η ενίσχυση του εμβολιαστικού προγράμματος είναι καθοριστικής σημασίας για τη προστασία της υγείας των παιδιών και των εφήβων.

Βιβλιογραφία  

1. Zimmermann P. Piftet LE Curtis N. How Common is Long COVID in Children and Adoles cents? Pediatr Infect Dis J. 2021 Dec 1,40(12).0482-487. doi: 10.1097/INE 0000000000003328 PMID 34870392, PMCID: PMC8575005.
2. Castagnoli R, Votto M, Licari A, et al. Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) Infection in Children and Adolescents: A Systematic Review. JAMA Pediatr. 2020,174(9)-882-889. doi:10.1001/jarmapediatrics 2020.1467.
3. Ludvigsson JF. Systematic review of COVID-19 in children shows milder cases and a bet-ter prognosis than adults. Acta Paediatr. 2020 Jun, 109(6):1088-1095. doi: 10.1111/apa. 15270 Epub 2020 Apr 14. PMID: 32202343, PMCID: PMC7228328
4. Uka A, Buettcher M, Bernhard-Stirnemann S, Fougère Y, Moussaoui D, Kottanattu L et al, Swiss Paediatric Surveillance Unit (SPSU). Correction to: Factors associated with hospital and intensive care admission in paediatric SARS-CoV-2 infection: a prospective nationwide observational cohort study. Eur J Pediatr. 2022 Mar, 181(3):1257. doi: 10.1007/s00431-021-04359-7. Erratum for: Eur J Pediatr. 2022 Mar, 181(3):1245-1255. do 10.1007/500431-021-04276-9. PMID: 35032201, PMCID: PMC8760592
5. Patel JM. Multisystem Inflammatory Syndrome in Children (MIS-C). Curr Allergy Asth-ma Rep. 2022 May, 22(5):53-60. doi: 10.1007/s11882-022-01031-4. Epub 2022 Mar 22. PMID: 35314921, PMCID: PMC8938222.
6. National Institute for Health and Care Excellence. COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19. 2020. https://www.nice.org.uk/guidance/ng188.
7. Huang L, Yao Q, Gu X, Wang Q, Ren L, Wang Y, et al. 1-year outcomes in hospital survi-vors with COVID-19. a longitudinal cohort study. Lancet. 2021 Aug 28,398(10302):747-758. doi: 10.1016/S0140-6736(21)01755-4. Erratum in: Lancet. 2022 May 7,399(10337):1778. doi: 10.1016/S0140-6736(22)00795-4. PMID: 34454673, PMCID: PMC8389999.
8. Ayoubkhani D. Khunti K, Nafilyan V, et al Post-covid syndrome in individuals admitted to hospital with covid-19: retrospective cohort study. BMJ. 2021, 372:n693.
9. Lam MH, Wing YK, Yu MW, Leung CM, Ma RC, Kong AP, et al Mental morbidities and chronic fatigue in severe acute respiratory syndrome survivors: long-term follow-up. Arch Intern Med. 2009 Dec 14,169(22):2142-7. doi: 10.1001/archinternmed.2009.384. PMID 20008700.
10. Lopez-Leon S. Wegman-Ostrosky T. Ayuzo Del Valle NC, Perelman C, Sepulveda R. Rebolledo PA, et al. Long-COVID in children and adolescents: a systematic review and meta-analyses. Sci Rep. 2022 Jun 23,12(1):9950. doi: 10.1038/s41598-022-13495-5. PMID 35739136, PMCID: PMC9226045.
11. Thallapureddy K, Thallapureddy K, Zerda E Suresh N, Kamat D, Rajasekaran K, et al Long-Term Complications of COVID-19 Infection in Adolescents and Children. Curr Pediatr Rep. 2022,10(1):11-17. doi: 10.1007/s40124-021-00260-x. Epub 2022 Feb 1. PMID: 35127274, PMCID: PMC8803461.
12. Wu Q, Zhang B, Tong J. Bailey LC, Bunnell HT, Chen J, et al. RECOVER Consortium. Real-world effectiveness and causal mediation study of BNT16262 on long COVID risks in children and adolescents. EClinical Medicine. 2024 Dec 6,79.102962. doi: 10.1016/j. eclinm 2024 102962. PMID 39720603, PMCID: PMC11667630
13.  Zhang B, Wu Q, Jhaveri R, Zhou T, Becich MJ, Bisyuk Y, et al Long COVID associated with SARS-CoV-2 reinfection among children and adolescents in the omicron era (RECOVER-EHR) a retrospective cohort study. Lancel Infect Dis. 2025 Sep 30.51473-3099(25)00476-1. doi: 10.1016/51473-3099(25)00476-1. Epub ahead of print. PMID: 41043442, PMCID PMC12671941.

Διαβάστε περισσότερα στο περιοδικό ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ